Nadeszła astronomiczna i kalendarzowa wiosna.

Wczoraj, w piątek, 20 marca o godzinie 15:46 na półkuli północnej rozpoczęła się astronomiczna wiosna, a na południowej – jesień. Podczas tej pory roku na niebie zobaczymy jasne planety, widowiskowe koniunkcje, a być może nawet i komety. Na półkuli północnej równonoc wiosenna zawsze przypada między 19 a 21 marca. W tym roku przypadła 20 marca o godzinie 15:46. Potrwa do przesilenia letniego, które nastąpi 21 czerwca o godz. 10:25. Natomiast dzisiaj mamy pierwszy dzień wiosny kalendarzowej. Za to od 1. marca trwa już wiosna meteorologiczna.

Data ta jest ustalana na podstawie nachylenia osi Ziemi wokół Słońca i zdarza się dwa razy w roku – w marcu i we wrześniu. Występuje o tej samej porze, niezależnie od miejsca na Ziemi, a dla osób mieszkających na południe od równika, gdzie pory roku są odwrócone, wydarzenie to będzie oznaczać pierwszy dzień jesieni. Oś Ziemi jest nachylona o 23,5 stopnia, a to nachylenie względem Słońca zmienia się podczas jej orbity wokół Słońca. W momencie równonocy Ziemia osiąga punkt, w którym nachylenie nie jest ani w kierunku Słońca, ani od niego, a światło słoneczne dociera do półkuli północnej i południowej w równym stopniu.

Patrząc od strony górowania Słońca w zenicie – to w momencie równonocy wiosennej następuje to nad równikiem. Łatwo byłoby założyć, że w tym dniu dzień i noc będą miały taką samą długość – po 12 godzin. Jednak nie jest to do końca prawdą. W Polsce równonoc – czyli tyle samo światła dziennego i nocy – przypadł na kilka dni przed oficjalnym rozpoczęciem astronomicznej wiosny. Od tej pory dni stają się dłuższe od nocy na półkuli północnej (a na półkuli południowej jest odwrotnie). Maksymalnie oddalone od równika równoleżniki, nad którymi Słońce może górować w zenicie, nazywane są zwrotnikami. W przypadku półkuli północnej jest to zwrotnik Raka. Górowanie nad nim to przesilenie letnie, oznaczające koniec wiosny i początek lata.

Gdy spojrzymy dokładniej na układy współrzędnych w astronomii, to poza układem ze wspomnianą wcześniej ekliptyką, jest także drugi układ współrzędnych, związany z równikiem niebieskim i biegunami. Równik niebieski to takie jakby przedłużenie równika ziemskiego w kosmos. Oś obrotu Ziemi (która wyznacza północny i południowy biegun niebieski) jest nachylona względem płaszczyzny ekliptyki. Tym samym nachylona jest także płaszczyzna równika niebieskiego. W efekcie równik niebieski i ekliptyka przecinają się w dwóch punktach. Jeden z nich nazywa się punktem Barana, a drugi punktem Wagi. Gdy pozorna pozycja Słońca wypada w tych punktach, mamy równonoce: odpowiednio – wiosenną (w marcu) lub jesienną (we wrześniu).

Niektórych może zdziwić, że punkt Barana wcale nie znajduje się na niebie w gwiazdozbiorze Barana. Zmienił pozycję poza obręb tego gwiazdozbioru już w pierwszym wieku naszej ery. Aktualnie jest w konstelacji Ryb, ale nazwa pozostała. Punkt równonocy wiosennej wędruje na tle gwiazdozbiorów, bowiem zmienia się położenie osi obrotu Ziemi. Nazywane jest to precesją – oś obrotu naszej planety zatacza okrąg w ciągu 25 800 lat. Astronomiczne obliczenia wskazują, że punkt Barana przemieści się gwiazdozbioru Wodnika w 2597 roku.

Tegoroczna wiosna będzie bogata w wielu astronomicznych atrakcji, a rosnące temperatury będą sprzyjały podziwianiu nocnego nieba. Na początku wiosny wciąż główną „gwiazdą” a raczej planetą wieczornego nieba będzie planeta Jowisz. Znajduje się w w konstelacji Oriona (złożonym z jasnych gwiazd przypominających ułożeniem schematyczną sylwetkę człowieka), który w trzeciej dekadzie osiąga najwyższą wysokość przed godziną 20:00, obok gwiazdozbioru Bliźniąt (dwie jasne gwiazdy Kastor i Polluks). W pobliżu, w konstelacji Małego Psa, będzie świecić Procjon, nad południowo-zachodnim horyzontem dostrzeżemy również Syriusza – najjaśniejszą gwiazdę nocnego nieba.

Nocą z 25 na 26 marca nastąpi wyjątkowo bliska koniunkcja Jowisza i Księżyca. Takich zbliżeń Srebrnego Globu z największą planetą Układu Słonecznego będzie tej wiosny jeszcze kilka: 23 kwietnia, 20 maja i 17 czerwca. Ciekawa będzie też możliwość zobaczenia Księżyca w pobliżu gromady otwartej Plejady. W poniedziałek 23 marca o godz. 9.00 nasz naturalny satelita znajdzie się na tle Plejad. Natomiast gdy spojrzymy na niebo wieczorem poprzedniego dnia i wieczorem 23 marca – to zobaczymy go najpierw po jednej, a potem po drugiej stronie Plejad.

Następna okazja do obserwacji to 19 kwietnia. O godz. 20.00 niebo będzie jeszcze dość jasne, ale istnieje szansa na dostrzeżenie wąskiego sierpa Księżyca tuż obok Plejad. Wtedy poniżej bardzo jasno będzie świeciła planeta Wenus. Wenus jest na niebie jaśniejsza od Jowisza. I o ile ten drugi przez całą wiosnę będzie widoczny wieczorami dość wysoko – to w przypadku Wenus, na początku wiosny, jest ona widoczna tylko krótko po zachodzie Słońca, a w miarę upływu czasu będzie zachodzić coraz później. Na spółkę z Księżycem planeta zapewni nam widowiskowe koniunkcje (20 marca, 19 kwietnia, 19 maja, 17 czerwca).

19 czerwca nastąpi koniunkcja Księżyca zarówno z Wenus, jak i Jowiszem. Można też spróbować dostrzec planetę Uran (niedaleko Plejad), ale do tego celu potrzeba teleskopu. W czerwcowe wieczory, tuż po zachodzie Słońca, można próbować wypatrzeć Merkurego. Pozostałe planety, generalnie nie będą podczas wiosny w dogodnej pozycji do ich obserwacji.

Z rojów meteorów warto nastawić się na obserwację Lirydów, które mają maksimum w nocy z 22 na 23 kwietnia. W ciągu godziny jest szansa na dostrzeżenie do 18 meteorów. Inny z bardziej aktywnych rojów, to Eta Akwarydy z maksimum 6 maja, które mogą mieć teoretycznie nawet 60 zjawisk na godzinę.

Spośród komet potencjalne szanse na obejrzenie gołym okiem mają C/2026 A1 (MAPS) – w kwietniu, o ile przetrwa przelot obok Słońca, a także C/2025 R3 (PanSTARRS) – pod koniec kwietnia. Według jednej z hipotez, pierwsza z wymienionych może być fragmentem komety z 371 roku p.n.e., zwanej Kometą Arystotelesa, która miała się rozpaść na dwa fragmenty. Przy czym warto mieć na uwadze, że komety potrafią zachowywać się w różny sposób, więc trzeba po prostu śledzić bieżące doniesienia na temat ich jasności.

Wiosenne pełnie Księżyca nastąpią: 2 kwietnia, 1 maja, 31 maja, zaś nowie – 17 kwietnia, 16 maja i 15 czerwca. Wiosną przypadnie też kilka kosmicznych rocznic. W niedzielę 22 marca obchodzimy Międzynarodowy Dzień Ziemi, naszej planety. W niedzielę 12 kwietnia to Międzynarodowy Dzień Załogowych Lotów Kosmicznych, w trakcie którego bywają organizowane wydarzenia czasem nazywane „Nocami Jurija”, nawiązujące do Jurija Gagarina, który jako pierwszy człowiek wykonał lot kosmiczny w 1961 roku. W poniedziałek 13 kwietnia rozpoczyna się Międzynarodowy Tydzień Ciemnego Nieba. Sobota 25 kwietnia to Międzynarodowy Dzień Astronomii, zaś 16 maja jest Międzynarodowym Dniem Światła.