Pomnikowy dąb szypułkowy “Jan” z Gołuchowa.

Dębowa poezja i charyzma!

Wszelkiej pomyślności dla Czytelników bloga w Nowym Roku! 🕛 🍾 Pierwszy tegoroczny wpis dotyczy wyjątkowego drzewa, które rośnie w szczególnym miejscu na mapie Wielkopolski. Jest nim park-arboretum, który obejmuje blisko 3 kilometrowy odcinek Doliny Rzeki Ciemnej, będącej dopływem Prosny, a jego obszar wynosi 158,05 ha. Park znajduje się w Gołuchowie (powiat pleszewski, gmina Gołuchów). O samym parku napiszę odrębny artykuł.

Na północny-zachód od znajdującego się na terenie parku Zamku Czartoryskich, rozpościera się polanka o pochyłych stokach, która jest przedzielona ścieżką spacerową. Po prawej stronie ścieżki, wśród okolicznego drzewostanu, na pierwszym planie wyróżnia się przepiękny i rozłożysty dąb szypułkowy. Ugałęzienie drzewa jest tak bogate, że dolne konary i gałęzie sięgają powierzchni gruntu.

Gdy podejdziemy bliżej drzewa, nie sposób nie zachwycić się jego nieprawdopodobnie oryginalnym wyglądem. Choć widziałem już naprawdę wiele dębów o przeróżnych sylwetkach i pokrojach, ten dąb, po prostu rzucił mnie na kolana! Wcześniej podziwiałem go i oglądałem na zdjęciach w Internecie lub albumach, jednak osobiste oględziny tego cudu, wywołały masywną lawinę emocji i zachwytu!

Przy dębie leży głaz narzutowy, na którym możemy przeczytać wyryte w nim słowa: “Na chwałę Janowi hr. Działyńskiemu, właścicielowi rezydencji gołuchowskiej, wielkiemu miłośnikowi drzew, dębowi tu rosnącemu, nadajemy imię Jan.”

Drzewo charakteryzuje bardzo krótki i masywny pień, z którego już na wysokości około 130 i 200 cm od jego podstawy, rozchodzą się długie, wyjątkowo finezyjne konary. Konary te swobodnie opadają w dół i oparły się o grunt, a ich części wierzchołkowe zdołały wrosnąć w glebę! Tym samym drzewo wykształciło sobie naturalne podpory, chroniące konary przed wyłamaniem.

Dębowa poezja i charyzma tego tworu dendroflory jest nie do opisania! Dąb został powołany na pomnik przyrody na mocy Decyzji Wydziału Rolnictwa, Leśnictwa i Skupu Urzędu Wojewódzkiego w Kaliszu z 11.05.1978 r. A więc prawie 50 lat temu uznano, że mamy tu do czynienia z drzewem wyjątkowym. I jest to niezaprzeczalna prawda.

W Centralnym Rejestrze Form Ochrony Przyrody ( Dąb_szypułkowy_Jan_z_Gołuchowa ) podano, że obwód pnia dębu wynosi 528 cm, a jego wysokość 21 metrów. Pomiar obwodu pnia na poziomie pierśnicy (130 cm od podstawy) jest niemożliwy do wykonania, z uwagi na znajdujący się na tej wysokości jeden z dolnych konarów drzewa.

Według tree hunterów, najwęższy obwód pnia dębu pomiędzy jego podstawą a wysokością pierśnicy, znajduje się mniej więcej na poziomie 100 cm. Wykonane czynności dendrometryczne w tym zakresie, zostały udokumentowane przez Marka Łuszczyńskiego – autora bloga Pomniki przyrody.

Po starannym wykonaniu powyższych czynności, pozostało solidnie naciągnąć taśmę i odczytać wynik. Podziałka wskazała 553 cm. Nie jest to zatem wyjątkowo gruby dąb, ale absolutnie nie można o nim powiedzieć, że należy od grona dębowych “szczypiorków”, bowiem jest to już solidne, okazałe drzewo.

A tak wygląda pień, wyjątkowego pod każdym względem drzewa, w porównaniu do sylwetki mojej skromnej osoby. 😉

♦ Dąb szypułkowy “Jan” w albumie Drzewa Polski. Najgrubsze. Najstarsze. Najsłynniejsze. ♦

“Nazwa opisywanego drzewa pochodzi od imienia twórcy tego niezwykłego parku, hrabiego Jana Kantego Działoszyńskiego (1829-1880). Był on nie tylko posiadaczem ziemskim, ale i polskim działaczem społecznym oraz politycznym, a także aktywnym uczestnikiem powstania styczniowego.

W 1857 r. poślubił księżniczkę Izabelę z Czartoryskich i wspólnie osiedlili się w Gołuchowie, rozbudowując miejscową rezydencję i park oraz przekształcając je w muzeum sztuki.

Drzewo to jest typowym dębem wyrosłym na otwartej przestrzeni. Ma bardzo krótki, masywny pień, z którego wyrastają liczne, potężne konary. Szczególnie charakterystyczny jest jeden z nich, rosnący niemal poziomo tuż nad ziemią i prawie dotykający rozciągającego się wokół drzewa wypielęgnowanego trawnika. Drzewo to odznacza się doskonałym stanem zdrowotnym.

“Jan” rośnie w centralnej części parku w Gołuchowie, niedaleko pałacu, tuż przy brzegu stawów. Z daleka zwraca na siebie uwagę majestatyczną sylwetką i rozległą koroną. Poza nim na terenie parku znajduje się aż 260 innych drzew o rozmiarach predestynujących je do statusu pomników przyrody.”

Informacje o drzewie podane w albumie, datowane są według stanu na 2014 rok. Jak widać na fotografiach dębu z 2025 roku, obecnie aż dwa dolne konary opierają się o trawnik i oba wrosły się w glebę. 12 lat temu obwód pnia drzewa zmierzony przez autorów albumu wynosił 540 cm, a wiek drzewa oszacowano na 200 lat.

Oględziny tak spektakularnie prezentującego się dębu budzi pytanie – czy gdzieś rośnie podobny “rozpierzchło-konarowy” dąb? Wbrew pozorom, trudno znaleźć drugie drzewo tego gatunku z bardzo długimi, wirtuozowskimi wręcz konarami w dolnych partiach korony, które na dodatek dotykają gleby i jeszcze się w niej “zakorzeniają”.

Osobiście widzę taki dąb po raz pierwszy, choć – jak wyżej wspomniałem – naoglądałem się już bardzo licznej populacji dębów, zarówno tych rosnących w lasach, jak i majestatycznych, soliterowych okazów – władców otwartych przestrzeni pól i łąk.

Znawcy i pasjonaci polskich dębów szypułkowych, z pewnością skojarzą dąb “Jan” ze słynnym dębem “Fabrykantem” z Łodzi i będą to jak najbardziej prawidłowe odniesienia, bowiem dąb “Fabrykant” (zwycięzca konkursu Drzewo Roku 2022 i konkursu Europejskie Drzewo Roku 2023) prezentuje się nie mniej “kosmicznie” od “Jana”.

Dąb szypułkowy “Fabrykant” z Łodzi, fot. Agnieszka Aleksiejczuk / Tomek Niechoda

Osobiście jeszcze nie widziałem “Fabrykanta”, który jest jednym z moich dendrologicznych celów tego roku. Jak go odwiedzę, napiszę o nim artykuł i postaram się porównać oba drzewa.

Najbardziej charakterystyczną ciekawostką/atrakcją drzewa są oczywiście dolne, opierające się o grunt konary, ale nie zapominajmy o innych, bowiem pozostałe, również prezentują się wspaniałe. Są długie, poskręcane i wyglądają rewelacyjnie.

Unikatowy, oryginalny pokrój drzewa, piękne stanowisko w którym rośnie i wzorowa dendrologiczna prezencja sprawiają, że – według moich subiektywnych spostrzeżeń – dąb szypułkowy “Jan” jest osobnikiem wyjątkowego formatu na dębowej mapie Polski.

To jedno z tych drzew, o których mówię, że “grają we własnej lidze” i trudno je porównywać do innych drzew, gdyż one same stanowią pewien wzór i punkt odniesienia. Wyznaczają standardy dendrologicznej różnorodności, piękna i bogactwa.

W Gołuchowie na stoku parkowej polany stoi cudny, majestatyczny dąb “Jan”,
ramiona ma ciężkie od czasu, konarami głaska trawnik, 
jakby chciał objąć ziemię, z której wyrósł.

Pamięta więcej niż ścieżki pod nim,
więcej niż liście, które co roku uczą się spadać.
Wiatr czyta jego korę
jak księgę bez końca.

Milczy,
ale w tym milczeniu jest spokój,
cień dla zmęczonych,
schronienie dla ptaków
i cierpliwość, której ludziom brakuje.

F I L M

Najlepsze zdjęcie nie jest w stanie oddać niezwykłości tego ekstrawaganckiego i arcy-wyrafinowanego drzewa, jego lekkości, swobody, finezji i uroku. Nieco lepiej można uchwycić osobliwość “Jana” na filmie, co uczyniłem z przyjemnością.

Przez kilka minut obszedłem dąb dookoła, starając się pokazać niuanse z jego bajkowego pokroju. Gorąco zachęcam do obejrzenia filmu.

♦ Link: https://drive.google.com/file/d/1Y4eZ92ixUEKCvQhXvDBcnUbexEqF5K8V/view

P O D S U M O W A N I E

1) W parku-arboretum w Gołuchowie (woj. wielkopolskie, powiat pleszewski, gmina Gołuchów), na polanie zlokalizowanej na północny-zachód od zamku rośnie dąb szypułkowy “Jan”, który odznacza się niebywałym, finezyjnym i zachwycającym pokrojem. Drzewo od 1978 roku jest chronione jako pomnik przyrody. 

2) Wybrane parametry drzewa wynoszą: obwód pnia na poziomie 100 cm – 553 cm (pomiar własny z 18.10.2025 r.), wysokość dębu około 25 m, wiek 212 lat – według stanu na 2026 rok (na podstawie danych z albumu “Drzewa Polski. Najgrubsze. Najstarsze. Najsłynniejsze”, PWN 2015).

3) Stany: zdrowotny i techniczny dębu są bardzo dobre, a o jego pokroju można napisać krótko – nieokiełznana poezja i charyzma! Drzewo reprezentuje najwyższy kunszt i finezję, jakie potrafią uformować i wykształcić soliterowe dęby szypułkowe. Dąb “Jan” z Gołuchowa to po prostu krajowa, dendrologiczna ekstraklasa!

4) Na terenie parku rośnie wiele innych, bardzo ciekawych drzew, w tym kilkadziesiąt dębów chronionych jako pomniki przyrody. Z uwagi na ich ilość, często kiepski stan i trudności co do prawidłowej identyfikacji/lokalizacji, opiszę tylko wybrane okazy. Postaram się też pokazać to, co najmocniej przyciągało oko tree hunterów. Nie jest to łatwe zadanie, biorąc pod uwagę kolekcję zgromadzonych w parku roślin i jego rozległy teren.